Η τήρηση των Θείων Εντολών και η υπέρβαση του Ηθικισμού στον Άγιο Νικόλαο Καβάσιλα

Χρόνος Ανάγνωσης 12 λεπτά

Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας Χαμαετός¹, μεταξύ των σημαντικοτέρων θεολόγων του 14^ου αιώνα έζησε σε μια ταραγμένη εποχή². Λατινόφρονες θεολόγοι, όπως ο Βαρλαάμ ο Καλαβρός, αρνούνταν την πεμπτουσία της χριστιανικής ηθικής που είναι η δυνατότητα ένωσης του ανθρώπου με την άκτιστη θεία Χάρη³. Αναπόφευκτα δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις για την μετατροπή της χριστιανικής ηθικής σε μια καθηκοντολογία και έναν ηθικισμό όπου ο πιστός οφείλει να τηρεί τις θείες εντολές για  να εξευμενίσει τον Θεό με ηθικές πράξεις, όπως συμβαίνει στις διάφορες θρησκείες, επιδιώκοντας κάποιο είδος συναλλαγής με τον Θεό⁴.

Ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας στοιχούμενος απόλυτα με την προγενέστερη πατερική παράδοση⁵υπενθυμίζει τις βασικές γραμμές  της ορθόδοξης πνευματικής ζωής, ότι δηλαδή ο θνητός άνθρωπος μπορεί να γίνει κατά χάριν θεός και ότι η άσκηση και η μετοχή στην άκτιστη θεία Χάρη και όχι ο ηθικισμός και η καθηκοντολογία είναι η μητέρα του αγιασμού⁶.

Η τήρηση των θείων εντολών, κατά τον άγιο Νικόλαο Καβάσιλα, δεν αποτελεί ένα εξωτερικό καθήκον, αλλά πνευματική πράξη που εκφράζει την αγάπη και την κοινωνία του ανθρώπου με τον Θεό, υπενθυμίζοντας τον λόγο του Κυρίου: «Εκείνος που κρατεί τις εντολές μου και τις εκτελεί, αυτός με αγαπά· κι αυτός που με αγαπά θ’ αγαπηθεί από τον Πατέρα μου, κι εγώ θα τον αγαπήσω και θα του φανερώσω τον εαυτό μου»(Ιω. 14, 21)⁷. Προσεγγίζει και ερμηνεύει τις θείες εντολές όχι ως νομικά επιβεβλημένες διατάξεις, αλλά ως οδούς επανένωσης προς την πηγή ζωής που είναι ο Χριστός⁸. Ο Θεός δεν επιβάλλει τις εντολές για να δεσμεύσει την ελευθερία του ανθρώπου, αλλά για να τον οδηγήσει στην αποκατάστασή της η οποία διασαλεύθηκε με την αμαρτία⁹.

Σύμφωνα με την Ορθόδοξη Θεολογία όλα τα όντα υπάρχουν μετέχοντας στη δημιουργική και συνεκτική δύναμη του Θεού Λόγου¹⁰. Το στοιχείο που αποτελεί το σύνδεσμο της μετοχής είναι η εξάρτηση¹¹. Ο άνθρωπος, όλα τα όντα, είναι αιτιατά¹², δηλαδή δεν μπορούν από μόνα τους να υπάρξουν χωρίς τη συνεκτική δύναμη του δημιουργού που είναι η αιτία της ύπαρξής τους. Εξαρτώνται οντολογικά από τον δημιουργό τους. Η υπακοή λοιπόν στο θείο θέλημα δεν αποτελεί πλέον τυχαία αρετή για κατάργηση αντίστοιχης κακίας, αλλά πρακτικό δεσμό του θείου «Είναι» με τα λογικά δημιουργήματα, όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο μακαριστός Γέροντας Ιωσήφ Βατοπαιδινός¹³. Η υπακοή στο θείο θέλημα είναι ο κεντρικός σύνδεσμος, που χωρίς αυτόν καταργείται η πνευματική ζωή και ο προορισμός των λογικών όντων. Αυτό αποδεικνύεται ότι μόλις επήλθε η πτώση, η απομάκρυνση δηλαδή από το αίτιο της υπάρξεως, τον Θεό, επήλθε και ο θάνατος: «θάνατον ἴσμεν τὸν ἀπὸ Θεοῦ χωρισμόν», λέγει ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας¹⁴

Εξαιτίας της απομάκρυνσης από τον Θεό, εισήλθε στον κόσμο η νόσος και το παράλογο της αμαρτίας¹⁵. Διαστρέψαμε τον ορθό και λογικό τρόπο υπάρξεως που είναι το «κατ’ εικόνα» και ακυρώσαμε το «καθ’ ομοίωσιν». Γι’ αυτόν τον λόγο ο Υιός του Θεού που μας έπλασε, ενσαρκώθηκε για να μας αναπλάσει οντολογικά¹⁶. Έγινε άνθρωπος¹⁷ και βάδισε πρακτικά τον νόμο των εντολών, «τῆς μεγίστης ἀγάπης δοῦναι πεῖραν ἡμῖν καὶ δεῖξαι τὸν ἔσχατον ἐρῶν ἔρωτα»¹⁸. Ως νέος Αδάμ τήρησε τις θείες εντολές υπενθυμίζοντας πρακτικά τον κατά φύσιν τρόπο λειτουργίας της ανθρωπίνης προσωπικότητας. Δεν έδωσε εντολές προστακτικές, «οὐ γὰρ ἐπιτάττει καθάπερ ὀφείλουσι δούλοις»¹⁹, αλλά προσέλαβε την ανθρώπινη φύση ώστε «τὴν τῆς φύσεως ἀρρωστίαν τοῖς παρ’ ἑαυτῷ φαρμάκοις ἀνέλῃ»²⁰ και πορεύθηκε το δρόμο της ηθικής και της καθάρσεως²¹. Έγινε ο αρχηγός της σωτηρίας μας(Εβρ. 2,10),υποδεικνύοντας την οδό του αγιασμού, δίνοντάς μας το παράδειγμα του ανακαινισμένου ανθρώπου. Είναι ο νέος Αδάμ²² ο οποίος τηρεί το θέλημα του Θεού σε αντίθεση με τον παλαιό Αδάμ²³. Αναπλάθει ιδιοχείρως τον άνθρωπο οντολογικά και επαναφέρει τον άνθρωπο σε κοινωνία με το Θεό καθώς του υπέδειξε πρακτικά τον τρόπο της επιστροφής²⁴.

Εφόσον το κακό, η αμαρτία είναι «τραῦμα»²⁵ και ασθένεια²⁶, ο Λυτρωτής Ιησούς είναι ο «ἰατρὸς», όπως μας λέγει ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας²⁷, και οι εντολές που μας υπέδειξε με το παράδειγμά Του είναι η αγωγή, η πνευματική ιατρική συνταγή της αποθεραπείας της ανθρωπίνης προσωπικότητας²⁸. Αποτελούν τις οδηγίες και τα φάρμακα της θεραπείας μας από την ασθένεια της αμαρτίας²⁹. Όπως ένας γιατρός αφού θεραπεύσει μια ανίατη ασθένεια και φέρει στην ισορροπία της υγείας τον άρρωστο τού συνταγογραφεί φάρμακα και δίνει εντολές που οφείλει να τηρεί ο ασθενής για τη διατήρηση της σωματικής υγείας. Κατά παρόμοιο τρόπο, οι εντολές που δόθηκαν είναι η διατήρηση της πνευματικής υγείας³⁰.

Σε αντίθεση με το παράλογο της αμαρτίας που είναι η διασάλευση της φυσικής κατασκευής και του λογικού τρόπου υπάρξεως της ανθρωπίνης προσωπικότητας, η τήρηση των θείων εντολών είναι  «τὸ ζῆν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον», λέγει ο θεσσαλονικεύς θεολόγος³¹. Με την τήρηση των θείων εντολών πραγματοποιείται η επαναφορά στο κατά φύσιν, απομακρύνεται ο άνθρωπος από τον νόμο του παραλόγου της αμαρτίας και επανέρχεται στον ορθό και λογικό τρόπο υπάρξεως. Αποκαθίσταται η ισορροπία της διασαλευθείσας αρμονίας των φυσικών όρων και νόμων σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο³².

Ως εκ τούτου, ο ενάρετος βίος δεν είναι υπακοή στο καθηκοντολόγιο ενός Θεού νομοθέτη και δικαστή που καταδυναστεύει την ανθρώπινη ελευθερία αλλά επαναφορά και αποκατάσταση του φυσιολογικού και λογικού τρόπου υπάρξεως της προσωπικότητας που διασαλεύθηκε από το παράλογο της αμαρτίας. Όπως τονίζει χαρακτηριστικά ο μακαριστός π. Ιωάννης Ρωμανίδης, ο Θεός δίνει τις εντολές στον άνθρωπο όχι διότι ο ίδιος έχει ανάγκη από την τήρησή τους αλλά διότι τις έχει ανάγκη ο άνθρωπος. Όντας ελεύθερος ο Θεός από κάθε ιδιοτέλεια δεν έχει ανάγκη τίποτε. Ο Θεός δεν σώζει τον άνθρωπο για να κερδίσει κάτι για τον εαυτό του αλλά σώζει διότι αγαπά τον άνθρωπο³³.

Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας υπερβαίνει τον ηθικισμό και τον νομικισμό μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από την ηθική πράξη στην εν Χριστῷ ζωή και στην ένωση με τον Χριστό³⁴. Οι νόμοι της ηθικής δεν μεταφέρουν από τον θάνατο στη ζωή. Γενόμενος ο άνθρωπος κληρονομία του θανάτου, και των συναφών δεινών, δεν απαλλάσσεται από την εξουσία τους μόνο με τον ηθικό νόμο³⁵. Ενώ ο ηθικισμός στηρίζεται στην τήρηση κάποιων εξωτερικών κανόνων, στην ανθρώπινη προσπάθεια, δηλαδή ο άνθρωπος με τη δική του δύναμη, τηρεί ορισμένες θρησκευτικές εντολές για να «κερδίσει» τη σωτηρία, αντίθετα, ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας διδάσκει ότι η σωτηρία είναι δωρεά και προϋποθέτει τη χάρη του Θεού που ενεργεί μέσα στον άνθρωπο³⁶.

Η τήρηση των θείων εντολών δεν έχει εξαγοραστική αξία. Όπως επισημαίνει ο αείμνηστος π. Ιωάννης Ρωμανίδης, η ηθική τελείωση της ορθόδοξης πνευματικής ζωής δεν συνίσταται σε ένα είδος ηθικής ευδαιμονίας, σε μια εξωτερική συμμόρφωση όπως έπρατταν οι Φαρισαίοι. Δεν μπορεί ο άνθρωπος να σώσει τον εαυτόν του προσφέροντας στον Θεόν πίστη και έργα, σαν ο Θεός να δέχεται δωροδοκίες³⁷. Η τήρηση των εντολών, η ηθική ζωή, δεν είναι συναλλαγή με τον Θεόαλλά η ελεύθερη συγκατάθεση του ανθρώπου στην δωρεά της θείας χάριτοςδιότι ο Θεός ουδεμία βία ασκεί επί της ανθρωπίνης ελευθερίας³⁸.

Αν και η σωτηρία προέρχεται «θεόθεν», αποτελεί δωρεά και του Θεού «καθαρῶς ἔργον», όμως εμείς οφείλουμε να βαδίσουμε την οδό της ασκήσεως, να συνεργήσομε ελεύθερα στο μυστήριο της σωτηρίας μέσω της τήρησης των εντολών, το οποίο είναι έργο «τῆς ἡμετέρας σπουδῆς»³⁹. Οι πιστοί καλούμαστε να μιμηθούμε τον νέο Αδάμ, Ιησού Χριστό, που τήρησε τις θείες εντολές και υπέδειξε πρακτικά τον κατά φύσιν τρόπο λειτουργίας της ανθρωπίνης προσωπικότητάς μας, να αντιγράψουμε με απόλυτη ακρίβεια το πρότυπό μας⁴⁰, όπως έπραξαν οι Άγιοι, μέσω της ανιδιοτελούς αγάπης δια της αυταπαρνήσεως⁴¹.

Η τήρηση των θείων εντολών δεν είναι για να αποδείξει ο άνθρωπος την ηθική του αξία, ούτε για να εξαγοράσει της σωτηρία αλλά αποτελεί την έμπρακτη απόδειξη της καταφάσεως της ανθρωπίνης ελευθερίας στην κλήση του Θεού για αγιασμό. Η στροφή της θελήσεως μας προς το Θεό, δια της τηρήσεως των εντολών, δια της φιλοπονίας και της αντίστασης στις προσβολές του Διαβόλου, μας κάνειδεκτικούς της Θείας Χάρης⁴² και αποτελεί την  έμπρακτη απόδειξη της χριστιανικής ιδιότητος και πίστεως διότι «ἡ ἐν Χριστῷ ζωὴ φαίνεται τῷ φωτὶ τῶν καλῶν ἔργων ὅπερ ἐστὶν ἡ ἀγάπη», επισημαίνει ο άγιος Νικόλαος⁴³. Αυτή η αγάπη δεν είναι η αρετολογία ενός αφηρημένου ουμανισμού, ένα επιδερμικό συναίσθημα, αλλά είναι υπεράνω παντός εν τω κόσμω συμφέροντος ακόμη και πάνω από το ένστικτο της αυτοσυντηρήσεως και για αυτό το λόγο οφείλουμε να αγαπάμε ακόμη και τους εχθρούς μας(Ματθ.5,44)⁴⁴.

Όλες οι Αρετές, η Άσκηση, η τήρηση των θείων εντολών και ο πνευματικός αγώνας είναι αφετηρία και προϋπόθεση στο να κρατήσουμε μαζί μας την ενέργεια της θείας Χάριτος⁴⁵. «Τῆς ἡμετέρας ἔργον σπουδῆς» είναι «μὴ προδοῦναι τὸν θησαυρόν, μηδὲ σβέσαι τὴν λαμπάδα ἡμμένην ἤδη»⁴⁶, που σημαίνει να διαφυλάξουμε εντός μας την παρουσία και την ενέργεια της θείας χάριτος⁴⁷. Εφόσον τηρούμε τις εντολές ομολογούμε την πίστη μας στο Θεό, στρέφουμε την ελευθερία μας στο Θεό και τότε κινείται η Θεία Χάρη η οποία καταστρέφει τον παλαιόν άνθρωπο και κτίζει μέσα μας τον καινόν, τον απαθή⁴⁸. Η εργασία των εντολών και η άσκηση προκαλεί την επέμβαση της Θείας Χάρης η οποία κατεργάζεται εντός ημών τη σωτηρία ως δωρεά και μας αναβιβάζει προς την υιοθεσία, μας κάνει τέκνα Θεού, “οἳ οὐκ ἐξ αἱμάτων, ἀλλ’ ἐκ Θεοῦ ἐγεννήθησαν“(Ιω.1,13)⁴⁹.

Ενώ ο οποιοσδήποτε θρησκευτικός ηθικισμός αποτελεί εξωτερικό κατόρθωμα, υπακοή σε θρησκευτικές επιταγές, αντίθετα ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας  ορίζει την πεμπτουσία της ηθικής ζωής,την εν Χριστώ ζωή, ως «τὸ συναφθῆναι Χριστῷ», ένωση με τον Χριστό⁵⁰. Ενώ ο οποιοσδήποτε θρησκευτικός ηθικισμός ορίζει την σχέση Θεού -ανθρώπου με νομικούς-δικανικούς όρους, ως υπακοή στα καθήκοντα ενός νομοθέτη Θεού, η ορθόδοξη πνευματική ζωή ορίζει την σχέση Θεού-ανθρώπου με οντολογικούς όρους καθώς ο σκοπός και προορισμός της ανθρωπίνης υπάρξεως είναι η επανένωση με την πηγή της ζωής που είναι ο Χριστός από Τον οποίο εξαρτάται αιτιωδώς καθώς είναι ο δημιουργός της⁵¹.

Αυτή η σύναψη και η ένωση με τον Χριστό πραγματώνεται στα Ιερά Μυστήρια⁵² και δια της τηρήσεως των εντολών ως αρμονία, συμφωνία και ένωση θείου και ανθρωπίνου θελήματος. Αναφέρει χαρακτηριστικά ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας: «Γιατί είναι αδύνατο οι πιστοί χωρίς αυτές(ενν. τις εντολές) να ενωθούν με το Χριστό, αφού θα είναι χωρισμένοι ως προς το σπουδαιότερο και ανώτερο μέρος τους, τη θέληση και την προαίρεση…..Γι’ αυτό το λόγο επιβάλλεται αυτός που διάλεξε να ζήσει εν Χριστώ να είναι ενωμένος με την καρδιά και με την κεφαλή Εκείνου, γιατί δεν έχουμε άλλη πηγή ζωής. Αλλά τούτο είναι αδύνατο, αν δεν έχουμε την ίδια θέληση μ’ Εκείνου. Πρέπει, όσο είναι ανθρωπίνως δυνατό, ν’ ασκήσουμε τη θέληση μας, ώστε να συμφωνεί με του Χριστού τη θέληση και να την κάνουμε να επιθυμεί ό,τι και ο Χριστός»⁵³.

Κινούμενος ο άγιος Νικόλαος από την ετερονομία στην αυτονομία που πρέπει να διέπει την ηθική⁵⁴ επισημαίνει ότι η τήρηση των θείων εντολών δεν αποτελεί εξαγορά της σωτηρίας, συναλλαγή του πιστού με τον Θεό για να κερδίσει την εύνοιά του αλλά έμπρακτη απόδειξη της αγάπης του πιστού προς τον Θεό, ανταπόκριση απέναντι στην θεία αγάπη, όπως λέγει χαρακτηριστικά: «φιλοῦντες δὲ οὕτω σφόδρα, καὶ τῶν ἐντολῶν ἐργάται τῶν αὐτοῦ, καὶ τῆς γνώμης ἐσόμεθα κοινωνοί· “Ὁ γὰρ ἀγαπῶν με, φησί, τὰς ἐντολάς μου τηρήσει”»⁵⁵.

Εφόσον λοιπόν κίνητρο της τηρήσεως των θείων εντολών είναι η ανιδιοτελής αγάπη ακυρώνονται τα ιδιοτελή κίνητρα του οποιουδήποτε ηθικισμού που επιζητεί να εξαγοράσει την θεία εύνοια και συναλλάσσεται με τον Θεό για να επιτύχει ως ανταμοιβή τη σωτηρία. Ο πιστός αναβιβάζεται προς την υιοθεσία διότι τηρεί το θείο θέλημα όχι από φόβο όπως ο δούλος ενός κυρίου, ούτε από την προσδοκία αμοιβής όπως ο μισθωτός εργάτης, αλλά από αγάπη και ελευθερία ως γνήσιος υιός και κληρονόμος της Βασιλείας του Θεού⁵⁶. Με αυτόν τον τρόπο οι άνθρωποι αποκαθιστούν ως αιτιατά όντα που είναι την οντολογική και ζωοποιό ένωση με την πηγή της ζωής και της ύπαρξής τους, τον Ιησού Χριστό, καθώς όπως αναφέρει χαρακτηριστικά ο άγιος Νικόλαος Καβάσιλας: «τα μέλη του ανθρώπου είναι ενωμένα με την κεφαλή και ζουν χάρη σε αυτή την ένωση, ενώ αν αποκοπούν πεθαίνουν· φαίνεται όμως ότι αυτά ζουν πραγματικά όταν είναι ενωμένα περισσότερο με τον Χριστό παρά με τη δική τους κεφαλή και ότι ζουν περισσότερο χάρη σε Εκείνον παρά χάρη στην αρμονία που έχουν με αυτήν», όπως φαίνεται αυτό και στους Αγίους Μάρτυρες οι οποίοι προτίμησαν οι δήμιοι να αποκόψουν τα σωματικά τους μέλη παρά να αποκοπούν από την πηγή της ζωής τους, τον Ιησού Χριστό⁵⁷.

Παραπομπές – Υποσημειώσεις:

1 Το Χαμαετός είναι το πατρώνυμο του ενώ το επώνυμο Καβάσιλας είναι το οικογενειακό όνομα της μητέρας του, αδελφής του Νείλου Καβάσιλα, Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης( 1361 – 1363 ). Το επώνυμο Καβάσιλας άνηκε σε αριστοκρατική επιφανή βυζαντινή οικογένεια της Θεσσαλονίκης, γι’ αυτό και έμεινε στην ιστορία πιο γνωστός ως Καβάσιλας παρά ως Χαμαετός. Βλ., Α. Αγγελόπουλου, Νικόλαος Καβάσιλας Χαμαετός η ζωή και το έργον αυτού, εκδ. Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών, Θεσσαλονίκη 1970,σελ.13.

2 Βλ.περισσότερα, Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας, κ. Παντελεήμονος Καλπακίδη, Η ζωή υμών κέκρυπται συν τω Χριστώ, Ομιλίες από το έργο του Αγίου Νικολάου Καβάσιλα «Περί της εν Χριστώ ζωής», Εκδόσεις Ιεράς Μητροπόλεως Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας, Βέροια 2025, σελ.17, Χ. Αραμπατζή, Χριστιανική Γραμματεία και Ερμηνεία Πατέρων, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2013, σελ. 390, πρωτοπρεσβυτέρου Θεοδώρου Ζήση, Το θεολογικόν έργον του Νείλου Καβάσιλα, στο έργο του ιδίου: Θεολόγοι της Θεσσαλονίκης, εκδοτικός οίκος Αδελφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1989 και Π. Νέλλα, «Αἱ Θεολογικαὶ Πηγαὶ Νικολάου Καβάσιλα. Ἀναφοραὶ καὶ Ἐξαρτήσεις», στο Κληρονομία, 7 (1975).

3 Βλ. Φειδά, Εκκλησιαστική Ιστορία, τ. Β΄, Αθήναι 2002, σελ.491-513.

4 Αρχιμανδρίτου πατρός Θεοφίλου Λεμοντζή, «Οἱ Αἱρετικοί ἀντίπαλοι τοῦ Αγίου Γρηγορίου Παλαμᾶ καί ὁ ἠθικισμός τῶν Σύγχρονων Αἱρετικῶν», στο Εφημέριος, 2 (2025), σελ.33-34. 

5 Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας θεολογεί με βάση όλη τη θεολογική παράδοση της Εκκλησίας, όπως αυτή εκφράζεται από τον Απόστολο Παύλο έως και τον Γρηγόριο τον Παλαμά. Βλ. αναλυτικά: Π. Νέλλα., Αί θεολογικαί πηγαί Νικολάου του Καβάσιλα, ο.π., σελ. 327-344.

6 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, Περὶ τῆς ἐν Χριστῷ ζωῆς, Λόγος 3, PG 150, 577C, Λόγος 1, 501Β και Λόγος 6, 640A.

7 Ο.π., Λόγος 6, PG 150, 648C. Βλ. επίσης, Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας,κ. Παντελεήμονος Καλπακίδη, Η ζωή υμών κέκρυπται συν τω Χριστώ, ο.π.,σελ. 308.

8 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο π., Λόγος 2, PG 150, 521A.

9Ο.π., Λόγος 7,PG 150, 716BC, 717B και Λόγος 4, 616BC.

10 Βλ.Ν. Ματσούκα, Δογματική και Συμβολική Θεολογία, τ. Β΄,΄ Θεσσαλονίκη 1999, σελ. 46-48,181. Περισσότερα για το θέμα αυτό βλ. Γ. Μαρτζέλου, Συμβολή εις την ιστορικοδογματικήν διερεύνησιν της περί ουσίας και ενεργειών του Θεού Διδασκαλίας της Ορθοδόξου Εκκλησίας, Θεσσαλονίκη 1993², σελ. 89εξ και Αρχιμανδρίτου πατρός Θεοφίλου Λεμοντζή, Η χρήση της Αγίας Γραφής εναντίον των Αιρέσεων από τον Άγιο Επιφάνιο Κύπρου,(Διδακτορική Διατριβή), Θεσσαλονίκη 1998, σελ. 146.

11 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο π., Λόγος 1,PG 150, 497D.

12 Γέροντος πατρός Ιωσήφ Βατοπαιδινού, Πώς γίνεται γνωστό στον άνθρωπο το θείο θέλημα; στο https://www.pemptousia.gr/2019/07/pos-ginete-gnosto-ston-anthropo-to-thio-thelima/ Συζητήσεις στον Άθωνα, Ψυχωφελή Βατοπαιδινά 13, σελ. 117-120.

13 Γέροντος πατρός Ιωσήφ Βατοπαιδινού, Ζώσα μαρτυρία (Μέρος Γ΄), στο https://www.pemptousia.gr/2015/06/96639/, «Αθωνική Μαρτυρία», Ψυχωφελή Βατοπαιδινά 2, Εκδόσεις Ιεράς Μεγίστης Μονής Βατοπαιδίου, σελ. 91-120 και Η τήρηση των εντολών, στο https://www.youtube.com/watch?v=2F_4-iKl3XE

14 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 7,PG 725ΒC.

15 Αγίου Κυρίλλου Ἀλεξανδρείας, Ἐρμηνεία εἰς τήν πρός Ρωμαίους ᾿Επιστολήν, PG 74, 788-789: «νενόσηκεν οὖν ἡ φύσις τήν ἁμαρτίαν, διά τῆς παρακοῆς τοῦ ἑνός, τουτέστιν τοῦ ᾿Αδάμ».Βλ. επίσης, Αιδεσιμολογιωτάτοτυτ Πρωτοπρεσβυτέρου πατρός Ιωάννου Ρωμανίδη, Το προπατορικόν αμάρτημα, Αθήνα 1989, σελ. 168 και Πανοσιολογιωτάτου Αρχιμανδρίτου πατρός Θεοφίλου Λεμοντζή, Αμαρτία: Ενοχή ή πένθος; Θεσσαλονίκη 2011, σελ. 52 εξ.

16 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 4,PG 150, 617ΑΒ,Λόγος 2, 541C. Βλ. επίσης, Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας, κ. Παντελεήμονος Καλπακίδη, Η ζωή υμών κέκρυπται συν τω Χριστώ, ο.π., σελ. 198.

17 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 4,PG 150, 617C, Λόγος 1, 504B, Λόγος 6, 665ΑΒ και 645A.

18 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 6,PG 150, 645Β.

19 Ο.π., Λόγος 6,PG 150, 657B: «Οὐ γὰρ ἐπιτάττει καθάπερ ὀφείλουσι δούλοις, ἀλλ’ ὥσπερ πολλῶν μὲν παρ’ ἡμῶν πρὸς αὐτὸν πόνων ἡγησαμένων, πολλῆς δὲ συνηθείας καὶ φίλτρων, ἐπὶ τὴν κοινωνίαν καλεῖ τῶν αὑτοῦ προσιόντας εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς».

20 Ο π., Λόγος 6,PG 150, 680B.

21 Βλ. επίσης, Γέροντος πατρός Ιωσήφ Βατοπαιδινού, Ο φόβος του Θεού, στο https://www.pemptousia.gr/2021/04/o-fovos-tou-theou/

22  Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 6,PG 150, 680ΑΒ.

23 Ο.π., Λόγος 7,PG 150, 721D.

24 Γέροντος Ιωσήφ Βατοπαιδινού, Η Συμβολή της Παρθένου στο μυστήριο της Γεννήσεως, στο https://www.pemptousia.gr/2017/12/i-simvoli-tis-parthenou-sto-mistirio-ti/ και Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας, κ. Παντελεήμονος Καλπακίδη, Η ζωή υμών κέκρυπται συν τω Χριστώ, ο.π.,σελ.56.

25 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π.,Λόγος 1,PG 150, 516Β.

26 Ο.π., Λόγος,2,PG 150, 536B.

27 Ο.π., Λόγος,2,PG 150, 541BC.

28 Ο.π., Λόγος 2,PG 150, 557C-560A: «Πολλῶν γὰρ ἐκ τοῦ παντὸς αἰῶνος ἐπινοηθέντων νοσοῦντι τῷ γένει φαρμάκων, μόνος ὁ τοῦ Χριστοῦ θάνατος τὴν ἀληθινὴν ζωὴν καὶ τὴν εὐεξίαν ἐδυνήθη κομίσαι. Καὶ τούτου χάριν αὐτὸ τὸ τὴν καινὴν γέννησιν γεννηθῆναι καὶ τὸν μακάριον βίον βιῶναι καὶ πρὸς ὑγείαν διατεθῆναι, οὐδέν ἐστιν ἕτερον ἢ τὸ πιεῖν τοῦ φαρμάκου τούτου, καὶ ὡς οἷόν τέ ἐστιν ἀνθρώποις ὁμολογῆσαι τὴν ὁμολογίαν καὶ τοῦ Πάθους ἀνασχέσθαι καὶ ἀποθανεῖν τὸν θάνατον. Αὕτη ἐστὶν ἡ τοῦ καινοῦ νόμου δύναμις, οὕτω γεννᾶται χριστιανός, τοῦτον τὸν τρόπον εἰς τὴν θαυμαστὴν ἀφικνεῖται φιλοσοφίαν, ἔργων μὲν τῶν ἀρίστων ἐπειλημμένος, πίστιν δὲ ἀκίνητον ἔχων, οὐ πειθοῦς ἀνάγκῃ πιστεύων οὐδὲ νόμοις ἄγων τὸ ἦθος, ἀλλὰ δυνάμει Θεοῦ καὶ τοῦτο κἀκεῖνο δεχόμενος καὶ δι’ ἀμφοῖν εἰς τὸ μακάριον Χριστοῦ μορφούμενος εἶδος», Λόγος 6,PG 150, 681D-684A, Λόγος 1,PG 150, 516Β και Λόγος 6,PG 150, 680ΑΒ. 

29 Βλ. Κυρίλλου Αλεξανδρείας, Ερμηνεία εις την προς Ρωμαίους Επιστολήν, PG 74, 789Β. Βλ. επίσης, Αρχιμ. Θεοφίλου Λεμοντζή, Αμαρτία: Ενοχή ή πένθος; ο.π.,σελ.42εξ.

30 Γέροντος πατρός Ιωσήφ Βατοπαιδινού, Ο φόβος του Θεού, στο https://www.vatopedi.gr/geron-iosif-vatopedinos-2009/o-fovos-tou-theou/

31 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 6, PG 150, 641A:«Καίτοι τοῦτο μέν ἐστιν ἀρετὴ καὶ τὸ ζῆν κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον·».

32 Γέροντος πατρός Ιωσήφ Βατοπαιδινού, Η Χριστιανική Ηθική μετά τη σάρκωση του Θεού Λόγου [1ο μέρος],στο https://www.pemptousia.gr/2017/12/i-christianiki-ithiki-meta-ti-sarkosi-to/

33 Βλ. Το προπατορικόν αμάρτημα, ο.π., σελ. 117.

34 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 7,PG 150, 725C και Λόγος 2,PG 150, 521A.

35 Βλ. Γέροντος πατρός Ιωσήφ Βατοπαιδινού, Πατρικές παραινέσεις, στο https://www.pemptousia.gr/2017/02/patrikes-parenesis/

36 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 1,PG 150, 501B.

37 Βλ., Το προπατορικόν αμάρτημα, ο.π., σελ. 118.

38 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 2,PG 150, 544BC. Βλ. επίσης Αιδεσιμολογιωτάτοτυ Πρωτοπρεσβυτέρου πατρός Ιωάννου Ρωμανίδη, Το προπατορικόν αμάρτημα, ο.π., σελ. 20 και 123.

39 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 1,PG 150, 501B: «Ἔστι τοίνυν τὸ μὲν θεόθεν, τὸ δὲ τῆς ἡμετέρας σπουδῆς· καὶ τὸ μὲν ἐκείνου καθαρῶς ἔργον, τὸ δὲ καὶ ἡμῖν ἔχει φιλοτιμίαν· μᾶλλον δὲ τοσοῦτον παρ’ ἡμῶν εἰσφέρεται μόνον, ὅσον ὑπομεῖναι τὴν χάριν καὶ μὴ προδοῦναι τὸν θησαυρόν, μηδὲ σβέσαι τὴν λαμπάδα ἡμμένην ἤδη».

40 Ο.π., Λόγος 2,PG 150, 447 και Λόγος 7,PG 150, 721D.

41 Ο.π., Λόγος 7,PG 150, 725C:«Τοιαύτη ἡ ἐν Χριστῷ ζωὴ καὶ οὕτω κρύπτεται καὶ οὕτω φαίνεται τῷ φωτὶ τῶν καλῶν ἔργων ὅπερ ἐστὶν ἡ ἀγάπη. Ἐν ταύτῃ γὰρ ἡ λαμπρότης ἁπάσης ἐστὶν ἀρετῆς καὶ τὴν ἐν Χριστῷ ζωὴν ὅσον εἰς τὴν ἀνθρωπίνην φέρει σπουδήν, ἐκείνη συνίστησιν. Ὅθεν οὐκ ἄν τις ἁμάρτοι ζωὴν αὐτὴν προσειπών· καὶ γὰρ ἕνωσίς ἐστι πρὸς τὸν Θεόν, τοῦτο δὲ ζωή, καθάπερ θάνατον ἴσμεν τὸν ἀπὸ Θεοῦ χωρισμόν».

42 Βλ. Πανοσιλογιωτάτου Αρχιμανδρίτου πατρός Θεοφίλου Λεμοντζή, Αμαρτία: Ενοχή ή πένθος; ο.π., σελ. 172 και 154εξ.

43 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 7,PG 150, 725C.

44 Βλ. Αιδεσιμολογιωτάτου Πρωτοπρεσβυτέρου πατρός Ιωάννου Ρωμανίδη, Το προπατορικόν αμάρτημα, ο.π., σελ. 116εξ.

45 Γέροντος πατρός Ιωσήφ Βατοπαιδινού, Ανάκληση εις μετάνοιαν, στο https://www.pemptousia.gr/2019/07/anaklisi-is-metanian-didaches-apo-to/

46 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 1,PG 150, 501B.

47 Ο.π., Λόγος 6,PG 150, 640A: «Ἐπεὶ δὲ τὸ μὲν συστῆναι τὴν ζωὴν ἐξ ἀρχῆς τῆς τοῦ Σωτῆρος χειρὸς ἐξήρτηται μόνης, τό γε μὴν φυλάξαι παγεῖσαν καὶ μεῖναι ζῶντας καὶ τῆς ἡμετέρας ἔργον σπουδῆς· ἀνάγκη δὲ καὶ τῶν ἀνθρωπίνων ἐνταῦθα καὶ τοῦ παρ’ ἡμῶν συντελοῦντος, ὥστε μὴ διαφθεῖραι λαβόντας ἀλλὰ διὰ τέλους σῶσαι τὴν χάριν καὶ τὸν θησαυρὸν ἐνθένδεν ἐν χεροῖν ἔχοντας ἀπελθεῖν, καὶ ταῦτα σκοπεῖν δι’ ὧν ἔξεστιν ἀνῦσαι λοιπὸν ἂν εἴη τῷ νῦν ἀγῶνι·». Βλ. επίσης, Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας, κ. Παντελεήμονος Καλπακίδη, Η ζωή υμών κέκρυπται συν τω Χριστώ, οπ., σελ. 52.

48 Βλ. την ομιλία: Σκοπός της ζωής μας ο Αγιασμός,

στο https://www.youtube.com/watch?v=AssiUC70xtc

49 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 1, PG 150,508C. Βλ. επίσης, Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας,κ. Παντελεήμονος Καλπακίδη, Η ζωή υμών κέκρυπται συν τω Χριστώ, ο.π., σελ. 224 και Πανοσιολογιωτάτου Αρχιμανδρίτου πατρός Θεοφίλου Λεμοντζή, Αμαρτία: Ενοχή ή πένθος; ο.π.,σελ.80,163.

50 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 2,PG 150, 521A.

51 Ο.π., Λόγος 7,PG 150, 725C.

52 Ο.π., Λόγος 1,PG 150, 508C. Βλ. επίσης, Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας, κ. Παντελεήμονος Καλπακίδη, Η ζωή υμών κέκρυπται συν τω Χριστώ, ο.π.,σελ.73, Ι. Φουντούλη, «Νικόλαος Καβάσιλας ὁ μυσταγωγός», στο Πρακτικά Θεολογικοῦ Συνεδρίου εἰς τιμήν καί μνήμην τοῦ σοφωτάτου καί λογιωτάτου καί τοῖς ὅλοις ἁγιωτάτου ὁσίου πατρός ἡμῶν Νικολάου Καβάσιλα τοῦ καί Χαμαετοῦ (17-20 Ιουνίου 1982), έκδοσις Ιεράς Μονής Αγίας Θεοδώρας, Θεσσαλονίκη 1984, Ν. Ματσούκα, «Η Διδασκαλία του Νικολάου Καβάσιλα για τα μυστήρια της Εκκλησίας», στο Πρακτικά Θεολογικού Συνεδρίου εις τιμήν και μνήμην του Σοφωτάτου και Λογιωτάτου και τοις όλοις αγιωτάτου οσίου πατρός ημών Νικολάου Καβάσιλα του και Χαμαετού (17-20 Ιουνίου 1982), έκδοσις Ιεράς Μονής Αγίας Θεοδώρας, Θεσσαλονίκη 1984.

53 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 6,PG 150,641D-644A.Βλ. επίσης Περιοδικό «Σύναξη» 6 (1983) και https://www.pemptousia.gr/2025/06/agios–nikolaos–kavasilas–n–askisoume–ti–thelisi–mas–oste–na–symfonei–me–tou–christou–kai–na–tin–kanoume–na–epithymei–oti–kai–o–christos–kai–gia–ta–idia–na–chairetai/

54 Αυτόνομη ηθική υπάρχει όταν οι πράξεις μας δεν επιβάλλονται από μια εξωτερική αυθεντία, όπως στην ετερόνομη ηθική, αλλά προσδιορίζονται από έναν νόμο εντός μας τον οποίο έχουμε ενστερνισθεί και είμαστε απόλυτα πεπεισμένοι ότι μας εκφράζει. Αυτός ο νόμος αποτελεί την ίδια μας τη θέληση και γι΄ αυτό κύριο χαρακτηριστικό της αυτόνομης ηθικής είναι η ελευθερία, διότι πράττουμε το καλό όχι διότι φοβόμαστε είτε την τιμωρία είτε προσδοκούμε ανταμοιβή αλλά διότι η διάπραξη του καλού αποτελεί την βαθύτατη θέλησή μας. Βλ., Αρχιμ. Θεοφίλου Λεμοντζή, «“δούλος, μισθωτός και ελεύθερος”. Ιδιοτέλεια και ανιδιοτέλεια στην πνευματική ζωή», στο https://www.pemptousia.gr/2018/09/doulos-misthotos-ke-eleftheros-idiotelia-ke-anidiotelia-stin-pnevmatiki-zoi/  Γ. Μαντζαρίδη, Χριστιανική Ηθική, Τομ. Ι, Θεσσαλονίκη 2002,σελ.127, Του ιδίου, «Αὐτονομία καὶ ἑτερονομία στὴν ἠθική», στο περιοδικό Σύναξη, 132(2014) και Νικολάου Κόϊου, Επ’ ελευθερία εκλήθητε,  Αθήνα 2004,σελ.34. 

55 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 6,PG 150, 648C και Λόγος 7,PG 150, 721A. 

56 Ο.π., Λόγος 7,PG 150, 720D: «Ταύτης τῆς ζωῆς τὰ μὲν παρὰ τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα υἱοθεσίας, ὅθεν ἡ τελεία ἀγάπη, καθ’ ἣν ἡ μακαρία ζωή. Τὰ μὲν γὰρ μυστήρια τοῦ Χριστοῦ παρέχει λαβέσθαι· “τοῖς δὲ ἐκεῖνον λαβοῦσιν ἔδωκε, φησίν, ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι”· τῶν τέκνων δὲ ἡ τελεία ἀγάπη ἧς ἅπας ἀπελήλαται φόβος. Οὔτε γὰρ μισθῶν ἀποτυχίαν οὔτε πληγὰς ἔστι δεδιέναι τὸν ἐκείνως ἐρῶντα· τὸ μὲν γὰρ δούλων, ἐκεῖνο δὲ μισθωτῶν, τὸ δ’ οὕτω καθαρῶς φιλεῖν μόνων γίνεται τῶν υἱῶν». Βλ. Γ.Μαντζαρίδη, Χριστιανική Ηθική, τ. Ι, Θεσσαλονίκη 2002, σελ. 127-128 και Αρχιμ. Θεοφίλου Λεμοντζή, «“δούλος, μισθωτός και ελεύθερος”. Ιδιοτέλεια και ανιδιοτέλεια στην πνευματική ζωή», στο https://www.pemptousia.gr/2018/09/doulos-misthotos-ke-eleftheros-idiotelia-ke-anidiotelia-stin-pnevmatiki-zoi/

57 Αγίου Νικολάου Καβάσιλα, ο.π., Λόγος 1,PG 150, 497D-500Α: «Τὰ δὲ μέλη συνῆπται μὲν τῇ κεφαλῇ καὶ ζῇ τῷ συνῆφθαι καὶ διαιρεθέντα ἀποθνῄσκει· φαίνεται δὲ καὶ ταῦτα τῷ Χριστῷ συνημμένα μᾶλλον ἢ τῇ ἑαυτῶν κεφαλῇ, καὶ τούτῳ ζῶντα μᾶλλον ἢ τῇ πρὸς αὐτὴν ἁρμονίᾳ. Καὶ τοῦτο δῆλον ἀπὸ μακαρίων μαρτύρων, οἳ τὸ μὲν ὑπέμειναν ἡδέως, τὸ δὲ οὐδὲ ἀκοῦσαι ἠνέσχοντο, καὶ τὴν μὲν κεφαλὴν ἀπέθεντο τὰ μέλη σὺν ἡδονῇ, τοῦ Χριστοῦ δὲ οὐδὲ μέχρι φωνῆς ἐδυνήθησαν ἀποστῆναι» και Λόγος 7,PG 150, 721D. Βλ. επίσης, Μητροπολίτου Βεροίας, Ναούσης και Καμπανίας, κ. Παντελεήμονος Καλπακίδη, Η ζωή υμών κέκρυπται συν τω Χριστώ, ο.π.,σελ.40.