Συνέντευξη του Αν. Καθηγητή Πέτρου Παναγιωτόπουλου στο mnemonikon.gr
Το 2ο Διεθνές Συνέδριο του Διεθνούς Παρατηρητηρίου Θρησκευτικού Φονταμενταλισμού θα πραγματοποιηθεί στις 2 και 3 Ιουλίου 2026, στους χώρους της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, στο Κολυμπάρι Χανίων. Το συνέδριο έχει ως κεντρικό θέμα «Φονταμενταλισμός και Προστασία των Θρησκευτικών Μνημείων και Τόπων» και διοργανώνεται με την υποστήριξη της Ιεράς Μητροπόλεως Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊανουπόλεως και Σαμοθράκης, της Γενικής Γραμματείας Θρησκευμάτων του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού και της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης.
Οι εργασίες του φετινού συνεδρίου είναι αφιερωμένες στη μνήμη του πρόωρα εκδημήσαντος Καθηγητή Χρυσόστομου Σταμούλη (1964-2025), ιδρυτικού μέλους και Διευθυντή της Επιστημονικής Επιτροπής του Παρατηρητηρίου. Καθηγητής Δογματικής και Συμβολικής Θεολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, μουσικός και συγγραφέας, ο Χρυσόστομος Σταμούλης υπήρξε μια σημαντική μορφή του σύγχρονου διαλόγου της θεολογικής σκέψης με τον πολιτισμό, τη λογοτεχνία, τις τέχνες και τον κινηματογράφο. Υπήρξε επίσης ο εμπνευστής του Παρατηρητηρίου και ασχολήθηκε με την ίδρυσή του ως ένα από τα τελευταία έργα του.
Όπως σημείωσε στο mnemonikon.gr ο Αν. Καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας του ΑΠΘ και Διευθυντής της Επιστημονικής Επιτροπής του Παρατηρητηρίου, Πέτρος Παναγιωτόπουλος, το εγχείρημα καλείται σήμερα να αναπτυχθεί πάνω στην παρακαταθήκη που άφησε ο Χρυσόστομος Σταμούλης. Ο ίδιος τονίζει ότι το Παρατηρητήριο αποτέλεσε μια απάντηση στις προκλήσεις των καιρών και στην εξάπλωση του φαινομένου του φονταμενταλισμού και του θρησκευτικού εξτρεμισμού. Η Ελλάδα, όπως επισημαίνει, βρίσκεται σε μια ευρύτερη γεωγραφική περιοχή όπου οι θρησκευτικές εντάσεις, η εξτρεμιστική βία και οι επιθέσεις σε κοινότητες, μνημεία και χώρους λατρείας αποτελούν υπαρκτές προκλήσεις. Για τον λόγο αυτό, η μελέτη του φαινομένου δεν αφορά μια αφηρημένη θεωρητική συζήτηση, αλλά ένα ζήτημα με άμεση κοινωνική, πολιτισμική και πολιτική σημασία.
Ο Πέτρος Παναγιωτόπουλος αναφέρει ότι οι αρχικές σκέψεις για το Παρατηρητήριο προέβλεπαν την εξειδικευμένη μελέτη συναφών ζητημάτων, ιδίως όσων σχετίζονται με τον θρησκευτικό εξτρεμισμό στον Χριστιανισμό, το Ισλάμ και τον Ιουδαϊσμό. Μετά την απώλεια του ιδρυτή του, και σε συνεννόηση με τη διεύθυνση της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, αποφασίστηκε το δεύτερο διεθνές συνέδριο να αφιερωθεί στο ζήτημα της προστασίας των θρησκευτικών μνημείων και τόπων. Η επιλογή αυτή συνδέεται με το πρόβλημα του φονταμενταλισμού, αλλά και με τη βία κατά θρησκευτικών κοινοτήτων και χώρων λατρείας.
Σύμφωνα με το δελτίο τύπου των διοργανωτών, τα θρησκευτικά μνημεία δεν αποτελούν απλώς κατάλοιπα του παρελθόντος, αλλά ενσαρκώνουν έναν τρόπο ύπαρξης, συνδεδεμένο με την καλλιτεχνία, τη φιλοκαλία και τη δημιουργία διαχρονικών έργων πολιτισμού. Στην ίδια ανακοίνωση επισημαίνεται ότι ο φονταμενταλισμός, παρότι μπορεί να απολυτοποιεί φανατικά τέτοια μνημεία, είναι συγχρόνως πρόθυμος να τα καταστρέψει. Με αυτή την έννοια, η προστασία των θρησκευτικών μνημείων συνδέεται με την ειρηνική συνύπαρξη, την υποδοχή του Άλλου και την καλλιέργεια μιας κουλτούρας σεβασμού.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η συνεργασία του Παρατηρητηρίου με τη Γενική Γραμματεία Θρησκευμάτων του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού. Όπως αναφέρει ο Πέτρος Παναγιωτόπουλος, ο Γενικός Γραμματέας Θρησκευμάτων, κ. Γιώργος Καλαντζής, εξέφρασε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την επιλογή της συγκεκριμένης θεματικής και θα απευθύνει χαιρετισμό στις εργασίες του συνεδρίου.
Στην ερώτηση του mnemonikon.gr για το τι σημαίνει για την ελληνική κοινωνία η εξέταση ενός τέτοιου θέματος, ο Πέτρος Παναγιωτόπουλος τονίζει την ανάγκη συνάντησης φορέων, ερευνητών και πρωτοβουλιών που κινούνται σε συναφή πεδία, με στόχο τον πολλαπλασιασμό των θετικών αποτελεσμάτων. Σε αυτή την κατεύθυνση σημειώνει και τη συμβολή του προγράμματος Δράσεις Ιστορίας Μνήμης Πολιτισμού, το οποίο ασχολείται συστηματικά με ζητήματα μνήμης, δημόσιας ιστορίας και ετερότητας, καθώς και με τη διαχείριση και ερμηνεία μαρτυρικών χώρων.
Το συνέδριο θα εξετάσει τον συμβολισμό που φέρουν οι χώροι θρησκευτικής ή ιερής μνήμης και τον τρόπο με τον οποίο, σε διαφορετικά ιστορικά και γεωγραφικά συμφραζόμενα, μπορούν να βρεθούν στο επίκεντρο συγκρούσεων, φονταμενταλιστικών αντιλήψεων ή πράξεων συμβολικής βίας. Παράλληλα, η συζήτηση αφορά και τον τρόπο με τον οποίο κάθε κοινωνία αναγνωρίζει, προστατεύει και ερμηνεύει τη δική της σύνθετη θρησκευτική και πολιτιστική κληρονομιά.
Στην ελληνική περίπτωση, όπως επισημαίνει ο Πέτρος Παναγιωτόπουλος, κυρίαρχη θέση κατέχουν τα μνημεία του χριστιανικού πολιτισμού και ιδιαίτερα της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας. Ωστόσο, η σχετική συζήτηση οφείλει να συνυπολογίζει και μνημεία, χώρους αρχαιολογικού ή ιστορικού ενδιαφέροντος και υλικά κατάλοιπα που συνδέονται με τον Ιουδαϊσμό, την οθωμανική περίοδο, άλλες θρησκευτικές κοινότητες, αλλά και την προχριστιανική θρησκευτική κληρονομιά.
Όπως σημειώνει ο Πέτρος Παναγιωτόπουλος, η προστασία αυτών των χώρων δεν αφορά μόνο τη νομική τους θωράκιση, τη διατήρηση και την αποκατάστασή τους. Αφορά επίσης τη διαμόρφωση μιας κουλτούρας σεβασμού και την καλλιέργεια μιας ουσιαστικής κοινωνικής σχέσης με τη θρησκευτική ετερότητα. Η γνωριμία με διαφορετικούς χώρους λατρείας και μνήμης μπορεί έτσι να λειτουργήσει ως δυναμική συνάντηση ανθρώπων και κοινοτήτων, πέρα από τα όρια ενός θεωρητικού διαλόγου.
Στο πρόγραμμα του συνεδρίου περιλαμβάνονται εισηγήσεις πανεπιστημιακών, ερευνητών και ειδικών από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Οι θεματικές συνεδρίες θα εξετάσουν τις νομικές διαστάσεις της προστασίας των ιερών τόπων, τον ρόλο της θρησκείας, της ταυτότητας και της μνήμης στη συγκρότηση συλλογικών και οικουμενικών αφηγήσεων, τους ιερούς τόπους ως σημεία θρησκευτικής συνάντησης και συνύπαρξης, τη συμβολική βία και τις σύγχρονες τεχνολογίες τεκμηρίωσης και προστασίας, καθώς και την πρόληψη του φονταμενταλισμού μέσω της εκπαίδευσης, του διαθρησκειακού διαλόγου και της πολιτιστικής διπλωματίας.
Το συνέδριο θα ανοίξει την Πέμπτη 2 Ιουλίου με χαιρετισμούς του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Κισσάμου και Σελίνου κ. Αμφιλοχίου, του Διευθυντή της Επιστημονικής Επιτροπής του Παρατηρητηρίου, Πέτρου Παναγιωτόπουλου, και του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊανουπόλεως και Σαμοθράκης κ. Ανθίμου, ο οποίος θα κηρύξει την έναρξη των εργασιών. Θα ακολουθήσει η κεντρική ομιλία του Δρ. Κωνσταντίνου Ζορμπά, Διευθυντή της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, με θέμα «Θρησκευτικός φονταμενταλισμός και καταστροφή των Μνημείων: Σύντομες θεολογικές και κοινωνικές παρατηρήσεις».
Οι Εργασίες του Συνεδρίου είναι ανοιχτές στο κοινό. Ακολουθεί το αναλυτικό πρόγραμμα:
Πέμπτη 2 Ιουλίου 2026
18:00 / Έναρξη Συνεδρίου και χαιρετισμοί
Χαιρετισμούς θα απευθύνουν:
- Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Κισσάμου και Σελίνου κ. Αμφιλόχιος
- Γενικός Γραμματέας Θρησκευμάτων ΥΠΑΙΘΑ, κ. Γιώργος Καλαντζής
- Διευθυντής της Επιστημονικής Επιτροπής του Παρατηρητηρίου, Πέτρος Παναγιωτόπουλος
- Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊανουπόλεως και Σαμοθράκης κ. Άνθιμος, ο οποίος θα Κηρύξει την Έναρξη των Εργασιών του Συνεδρίου
19:00 / Κεντρική ομιλία
Κωνσταντίνος Ζορμπάς, «Θρησκευτικός φονταμενταλισμός και καταστροφή των Μνημείων: Σύντομες θεολογικές και κοινωνικές παρατηρήσεις»
19:30-20:00 / Α΄ Συνεδρία: Οι Νομικές διαστάσεις της προστασίας των Ιερών Τόπων
Προεδρείο: Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Αλεξανδρουπόλεως κ. Άνθιμος
- Ελένη Σπανού, «Προστασία Θρησκευτικών Μνημείων: Νομικό Πλαίσιο, Ασφάλεια και Σύγχρονες Προκλήσεις»
- Dalibor Dukic, «Το νομικό πλαίσιο της προστασίας της θρησκευτικής πολιτισμικής κληρονομιάς: προκλήσεις και προοπτικές στα Δυτικά Βαλκάνια»
20:00-20:30 / Συζήτηση
Παρασκευή 3 Ιουλίου 2026
09:30-10:40 / Β΄ Συνεδρία: Θρησκεία, ταυτότητα και μνήμη: ο ρόλος των ιερών τόπων στη συγκρότηση συλλογικών αφηγήσεων
Προεδρείο: Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Κισσάμου και Σελίνου κ. Αμφιλόχιος
- Παναγιώτης Θωμά, «Η μεταφύτευση του παλαιού τόπου στη νέα πατρίδα: μια πεντζίκεια ελπιδοφόρα προοπτική για μια δυναμική θεώρηση των μνημείων»
- Χριστόφορος Αρβανίτης, «Ο σαρκωμένος χώρος της ενότητας: Η υλικότητα των ιερών τόπων ως οικουμενική, διαθρησκευτική αφήγηση»
- Νίκος Κοσμίδης, «Χώροι μνήμης, τόποι μαρτυρίου: συλλογικές ταυτότητες και η αναζήτηση μιας οικουμενικής αφήγησης»
- Κλεάνθης Νιζάμης, «Θρησκευτικός φονταμενταλισμός και τραύμα: Οι ιεροί τόποι ως χώροι θεραπείας, ποιμαντικής φροντίδας και ειρηνικής συνύπαρξης»
10:40-11:10 / Συζήτηση
11:40-12:50 / Γ΄ Συνεδρία: Ιεροί τόποι ως σημεία θρησκευτικής συνάντησης και συνύπαρξης
Προεδρείο: Στυλιανός Τσομπανίδης
- Χρήστος Τσιρώνης, «Μνήμη και ζωή: Τα θρησκευτικά μνημεία ως κέντρα διαλόγου και ορόσημα ειρηνικής συμβίωσης»
- Μαργαρίτα Ιωάννου, «“Ξένος ἤμην, καὶ συνηγάγετέ με” (Ματθ. 25,35). Μουσουλμανικά και Ορθόδοξα μνημεία και η αντι-φονταμενταλιστική μαρτυρία της Κύπρου»
- Αθανάσιος Αθανασιάδης, «Το προσκύνημα της Παναγίας του Χιονιού στους Τεκέδες του Σρέμ (Σερβία) ως τόπος διαθρησκειακής συνύπαρξης Ρωμαιοκαθολικών, Ορθοδόξων και Μουσουλμάνων»
- Σταυρούλα Κοσκινά και Διονυσία Χατζή, «Τα κοιμητήρια ως τόπος καταλλαγής και ενότητας. Η περίπτωση της πόλης Bitola»
12:50-13:20 / Συζήτηση
17:30-18:20 / Δ΄ Συνεδρία: Θρησκευτικά μνημεία: ιστορία, συμβολική βία και σύγχρονες τεχνολογίες τεκμηρίωσης και προστασίας
Προεδρείο: Κωνσταντίνος Ζορμπάς
- Βασίλειος Μακρίδης, «Θρησκευτικά μνημεία και η πολύπτυχη αποϊεροποίησή τους: Θρησκειολογική προσέγγιση»
- Χαρίδημος Κουτρής, «Από την Εικονομαχία στον Σύγχρονο Ζηλωτισμό: Η Εργαλειοποίηση του Μνημείου ως Μέσο Επιβολής και η Δογματική Προτεραιότητα του Ανθρώπινου Προσώπου»
- Διαμαντής Κρυωνίδης, «Από το pixel στην πέτρα: φωτογραφική μνήμη και η συνέχεια του πληγωμένου ιερού»
18:20-18:40 / Συζήτηση
19:00-19:50 / Ε΄ Συνεδρία: Πρόληψη του φονταμενταλισμού μέσω της εκπαίδευσης, του διαθρησκειακού διαλόγου και της πολιτιστικής διπλωματίας
Προεδρείο: Πέτρος Παναγιωτόπουλος
- Στυλιανός Τσομπανίδης, «Ο ρόλος του Διαθρησκειακού Διαλόγου στην πρόληψη του φονταμενταλισμού και στην προστασία των χώρων θρησκευτικής σημασίας»
- Γεώργιος Μέμος, «Ιεροί τόποι που ενώνουν. Πειραματισμοί στην παιδεία και το κοινωνικοπολιτιστικό πλαίσιο της πόλης μου»
- Αθανάσιος Σταμούλης, «Από στόχοι συμβολικής βίας σε εργαλεία ειρηνικής συνύπαρξης: ο ρόλος των ιερών μνημείων στην πρόληψη του θρησκευτικού φονταμενταλισμού μέσω πολιτισμικής διπλωματίας»
19:50-20:10 / Συζήτηση
20:10-20:30 / Συμπεράσματα
Leave a Reply